Hatay Belen: Tarihi Geçidin ve İlçenin Hikayesi

Hatay'ın dağlar üzerinde kurulu tek ilçesi olan Belen, Amanos Dağları'nın zirvesinde yer alır. İlçe, aynı adı taşıyan ve Türkiye'nin önemli geçitlerinden olan Belen Geçidi'ne adını verir. Deniz seviyesinden ortalama 516 metre yükseklikteki ilçe merkezi, tarih boyunca Anadolu'yu Kuzey Suriye'ye bağlayan en uygun geçit olarak kabul edilmiş ve bu özelliğiyle sayısız medeniyetin dikkatini çekmiştir.

Osmanlı'nın Derbend Şehri

Belen'in bir yerleşim yeri olarak tarihi, Osmanlı İmparatorluğu dönemine dayanır. Yavuz Sultan Selim, 1516 yılındaki Mercidabık Zaferi öncesinde bölgeyi bir kurmay gözüyle incelemiş ve Amanosların sarp coğrafyasının yalnızca Belen Geçidi'nde 600-700 metreye kadar alçaldığını tespit ederek buraya bir derbend kurulması talimatını vermiş. Ancak bu proje, Kanuni Sultan Süleyman döneminde hayata geçirilebilmiş. 1535 yılında Bağdat seferinden dönerken geçidin askeri önemini bir kez daha gören padişah, derbend teşkilinin kurulmasını emretmiş.

Arazinin engebeli ve yokuşlu yapısı nedeniyle bölgeye Türkmen şivesince "Belen" adı verilmiş. Kanuni, Kayseri'nin Develi ilçesinden seçme 65 Yörük ailesini bölgeye yerleştirerek ilk mecburi iskanı devlet eliyle gerçekleştirmiş. İskanla birlikte dönemin dört yıldızlı otelleri gibi işlev gören kervansaray, hemen karşısına cami, hamam ve elli adet dükkan inşa edilmiş. Bugün hala cami, hamam ve dükkanlar Belen halkının hizmetindeyken, tarihi kervansaray da 2005 yılında tadilatla yeniden hizmete girmiş.

Geçidin Koruyucuları: Derbentçiler

Derbend teşkili amacıyla Belen'e getirilen halk, vergiden muaf tutulmuş. Çünkü görevleri, nizami askeri takviye amacıyla koruculuk yapmaktı. Derbent mensubu askeri birlik, bölgede asayişi ve halkın güvenliğini sağlamanın yanı sıra sorumlu oldukları yolun onarım ve tamirini de üstleniyordu. Dış düşmana karşı ise tüm sivil halk, imkanlarını seferber ederek hem askere lojistik destek veriyor hem de sıcak harbe katılıyordu.

Derbentler, asker-sivil karışımı, dış düşmana karşı organize olmuş müşterek direniş merkezleriydi. Aynı dönemde Hatay coğrafyasında Payas, Bakras ve Muratpaşa derbendleri de meşhurdu. Belen Derbendi, başta Hac yolunun ve Surre Alaylarının güvenliği olmak üzere yüzlerce yıl halka ve devlete hizmet etmiş. İstanbul Kartal'dan hareket eden Surre Alayı, Adana, Misis, Kurtkulağı, Payas, Belen ve Antakya üzerinden Halep vilayetine geçerken, yol boyunca güvenlikten Payas sancak beyi sorumluydu.

Zorlu Savunma ve Şehadet

Belen Derbendi, 1827'de Osmanlı'ya başkaldıran Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa'nın ordularına karşı Gedik'te aylarca direndi. Mısır'dan yola çıkan ordu, Filistin, Ürdün ve Suriye'yi engelsiz geçerken Belen derbendinde duvara çarpar gibi aylarca olduğu yerde kaldı. İstanbul'dan destek alamayan Belenliler, geçitlere barikatlar kurarak vur-kaçlarla ve taciz atışlarıyla yılmadan çarpıştı. Ancak bir Cuma günü, Cuma namazı esnasında Mısır süvarilerinin ani baskınına uğradılar ve ibadet halindeki insanlar kılıçtan geçirildi. Bu baskında Belenliler 13 bin şehit verdi. Kurtulabilenler Benlidere ve Atık koruluklarına çekildi. Anadolu içlerine kadar giren Mısır askerleri, geri dönüşlerinde Toprakkale'den itibaren Belen'in şehit yakınları ve çevre köylerin halkı tarafından aralıksız çete baskınlarıyla toplam 60 bin nefer zayiat verdi.

Coğrafya ve Doğal Güzellikler

Belen ilçesi, 184 km²lik yüzölçümüyle Hatay'ın %3,3'ünü oluşturur. İlçe topraklarının doğusunda Kırıkhan, güneyinde Antakya, batısında Arsuz ve kuzeyinde İskenderun bulunur. Amanos Dağları üzerinde yer alan ilçenin en yüksek noktası 660 metre ile Elmadağ tepesidir. İlçe topraklarının büyük bölümü dağlarla kaplıdır ve Akdeniz'e inen eğimli arazide yüksek vadiler ve platolar yer alır. Deliçay, Soğanlı ve Belen çayları ilçenin en önemli akarsularıdır.

Belen'in doğal bitki örtüsünü makiler ve ormanlar oluşturur. Amanos Dağları'nın Amik Ovası ve Akdeniz'e bakan bölümlerinde 700 metreden 1200 metreye dek kızılçam, sedir, çınar, karaçam ve ardıç ormanları bulunur. İlçede Akdeniz iklimi görülür; yazları sıcak ve kurak, kışları soğuk ve yağışlı geçer. Temmuz ayı 5 mm yağışla yılın en kurak ayıyken, Aralık ayı 179 mm yağışla en fazla yağış alan aydır. Yıl boyunca ortalama sıcaklık 20,1 °C civarında seyreder.

Tarihi Miras ve Bugünkü Belen

Belen'in en önemli tarihi yapılarından biri, ilçe sınırları içindeki Ötençay mahallesinde yer alan Bakras Kalesi'dir. Antakya-İskenderun yolunun 27. kilometresinden 4 km batıda sarp bir tepe üzerine inşa edilen kale, Strabon'un bahsettiği kadar eski bir tarihe sahiptir. Kale önceleri Belen Geçidi'nin girişini korurken, Antakya kurulduktan sonra Selevkos başkentini koruma görevi üstlendi. Haçlılar döneminde Antakya Prensliği'nin kuzeydeki en önemli noktasıydı ve birkaç kez el değiştirdikten sonra Tapınak Şövalyeleri'nin eline geçti. 1268 yılında Baybars tarafından kuşatılarak zaptedilen kale, günümüzde genel olarak harap olmaya yüz tutmuş olsa da birçok mekanı hala sağlam durumdadır.

Belen, 7 Mayıs 1990'da 3644 sayılı kanun ile ilçe statüsü kazanmıştır. 2012 yılında çıkarılan 6360 sayılı kanunla belde belediyeleri kapatılarak mahalleye dönüştürülmüş ve ilçe 19 mahalleden oluşur hale gelmiştir. 2020 yılı nüfus sayımına göre ilçenin nüfusu 33.896'dır. İlçe ekonomisi tarım ve hayvancılığa dayalıdır; arpa, buğday, patates, soğan, domates, portakal, limon, muz ve zeytin başlıca tarım ürünleridir. Dağlar üzerinde kurulu olması nedeniyle ilçede çok sayıda rüzgar enerji santrali bulunur. Belen tava ise etin domates, biber, sarımsak ve çeşitli baharatlarla harmanlanıp toprak tepside fırında pişirilmesiyle hazırlanan yöresel bir lezzettir.

Belen, tarihi geçitlerin koruyuculuğundan bugünün modern ilçesine uzanan yolculuğunda, hem doğal güzellikleri hem de köklü tarihiyle Hatay'ın dikkat çekici duraklarından biri olmaya devam ediyor. Türkmen kültür ve geleneklerinin yaşatıldığı ilçe, ziyaretçilerine hem tarihi bir yolculuk hem de eşsiz bir doğa deneyimi sunuyor.

Kaynak: hatay.ktb.gov.tr, tr.wikipedia.org
Görsel: Chanilim714, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0