Nuriye Ulviye Mevlan Civelek: Hatay'ın Kırıkhan'ında Yaşayan İlk Kadın Hakları Savunucusu

Türkiye'de kadın hakları denince akla gelen ilk isimlerden biri olan Nuriye Ulviye Mevlan Civelek, yalnızca Osmanlı'nın ilk feminist dergisini çıkarmakla kalmadı; hayatının son yıllarını da Hatay'ın Kırıkhan ilçesinde geçirdi. 1893'te Balıkesir'in Gönen ilçesinde doğan Nuriye Ulviye, 9 Nisan 1964'te Kırıkhan'da vefat etti ve Antakya'daki Asri Mezarlığı'na defnedildi. Bugün Kırıkhan'da adını taşıyan bir cadde, bir çeşme ve onun için kurulmuş bir kütüphane bulunuyor.

Saraydan Gazeteciliğe Uzanan Bir Hayat

Nuriye Ulviye'nin ailesi, Kafkasya'da yaşarken Rus İmparatorluğu tarafından sürgün edilmişti. Önce Trabzon'a, ardından Balıkesir'in Gönen ilçesine yerleşen aile maddi zorluklar yaşayınca, kızlarını altı yaşında Yıldız Sarayı'na gönderdi. Saray terbiyesi alan Nuriye, 1906'da henüz on üç yaşındayken, kendisinden yaşça büyük olan ve II. Abdülhamid'in sütkardeşi olan Hulusi Bey ile evlendirildi. Bu evlilik uzun sürmedi; Hulusi Bey kısa süre sonra vefat etti ve Nuriye, yirmi yaşında dul kaldı.

Kadınlar Dünyası ve Osmanlı Müdafaa-i Hukuk-ı Nisvan Cemiyeti

Nuriye Ulviye, 4 Nisan 1913'te Kadınlar Dünyası adlı dergiyi kurdu. Bir ay sonra, 28 Mayıs 1913'te ise kadınların eğitim, istihdam ve kıyafet haklarını iyileştirmek amacıyla Osmanlı Müdafaa-i Hukuk-ı Nisvan Cemiyeti'ni (Osmanlı Kadın Hakları Savunma Derneği) hayata geçirdi. Dernek başlangıçta yalnızca Müslüman kadınlara açıktı; ancak zamanla etnik azınlık üyeleri ve Avrupalı gazeteciler de derneğe katıldı.

Dergi ilk olarak günlük yayımlanıyordu. Yüzüncü sayıdan sonra haftalık yayına geçildi. Nuriye Ulviye, derginin 108. sayısından itibaren, gazeteci ve politikacı olan ikinci eşi Rifat Mevlan'ın soyadını kullanmaya başladı. Kadınlar Dünyası, Müslüman bir kadının fotoğrafını yayınlayan ilk dergi olma özelliğini taşıyor. Derginin çalışanları arasında hiç erkek yoktu; Nuriye, erkeklerin kadınları toplumdan dışladığını düşündüğü için onları bilinçli olarak dergide çalıştırmadı.

Nuriye, dergideki yazılarında kadınların yüksek öğretim hakkı, iş yerlerinde eşit ücret alması ve memuriyet hakları gibi konulara ağırlık verdi. Kadınların peçe yerine başörtüsü takabilmesi, evlilikte eşit haklara sahip olması ve görücü usulü evliliklere karşı çıkması gerektiğini savundu. Bu kampanyalar sonucunda önemli kazanımlar elde edildi: Yedi kadın bir telefon bürosunda çalışmaya başladı ve 1914'te kadınların yüksek öğrenim görebilmesi için İnâs Darülfünunu kuruldu.

Yemek Kitabı ve Fransızca Baskı

Nuriye Ulviye, 1918'de Kadınlar Dünyası'na sunmak üzere Mükemmel ve Mufassal Aş Ustası adlı bir yemek kitabı hazırladı. 368 sayfalık bu eser, Mütareke döneminde (1918-1922) basılmış ilk yemek kitabıydı. Kitapta et, balık, av etleri, sebze ve yumurta ile yapılan yemeklerin yanı sıra çorbalar, salatalar, reçeller ve salçalar hakkında ayrıntılı tarifler yer alıyordu. Eser, her biri fasıl olarak adlandırılan otuz yedi ana başlıktan oluşuyordu.

Ayrıca Kadınlar Dünyası'nın, 1913-1914 yılları arasında Avrupalı feministler ve dernek üyeleri arasındaki diyaloğu artırmak amacıyla bir Fransızca baskısı da yayımlandı. Nuriye, dergiyi 1921 yılına kadar yönetti.

Kırıkhan'a Yerleşiş ve Mirası

Türk Kurtuluş Savaşı sürerken Nuriye'nin eşi Rifat Mevlan, Kürt bağımsızlık mücadelesini desteklediği için Yüzellilikler listesine alınarak sürgüne gönderildi. Bu gelişmenin ardından Nuriye, 1927'de eşinden boşandı ve bir öğrenci yurdu işletmeye başladı. Yurtta kalan Antakyalı Tıp Fakültesi öğrencisi Ali Muharrem Civelek ile tanışan Nuriye, 1931'de onunla evlendi ve İstanbul'dan ayrılarak Kırıkhan'a taşındı.

Nuriye Ulviye Mevlan Civelek, 9 Nisan 1964'te Kırıkhan'da hayatını kaybetti ve Antakya'daki Asri Mezarlığı'na gömüldü. Ölümünden sonra eşi Ali Muharrem Civelek, 1967'de Kırıkhan'da onun adına bir kütüphane kurdu. 2004 yılı itibarıyla bu kütüphanede 9000 kitap bulunuyordu. Aynı yıl, mezarına Türk Kadınlar Konseyi adına bir hatıra levhası asıldı. Bugün Kırıkhan'da adını taşıyan cadde ve çeşme, bu öncü kadının Hatay'daki izlerini yaşatmaya devam ediyor.

Nuriye Ulviye Mevlan Civelek'in hikâyesi, Osmanlı'dan Cumhuriyet'e uzanan kadın mücadelesinin en önemli sayfalarından birini oluşturuyor. Onun Kırıkhan'daki son yılları, bu toprakların kadın hakları tarihindeki yerini de gözler önüne seriyor.

Kaynak: tr.wikipedia.org
Görsel: Kadınlar Dünyası Dergisi, Wikimedia Commons, Public domain