Payas'ta Sokullu Mehmet Paşa Külliyesi: Tarihi ve Kültür Merkezi Rehberi

Hatay'ın Payas ilçesi, tarih boyunca Anadolu'yu Suriye ve Ortadoğu'ya bağlayan yolların kavşağında yer almış, bu nedenle her dönem stratejik bir öneme sahip olmuştur. Antik çağlardaki adı Baias olan bölge, zamanla Bayyas ve Bayas isimleriyle anılmış, en sonunda bugünkü adını almıştır. Payas'ın tarihi, neredeyse insanlık tarihi kadar eskiye dayanır; Karbeyaz bölgesindeki yoğun mezarlar, Hititler döneminde buranın önemli bir şehir olduğunu gösterir. Bölge, MÖ 333'te Pers Kralı Dara ile Makedonya Kralı Büyük İskender arasında geçen büyük savaşa da sahne olmuştur. İki ordu, Payas/Deliçay kenarında karşılaşmış ve bu savaşı İskender kazanmıştır. Daha sonraki yüzyıllarda Bizans İmparatoru Heraklius ile İran Kralı II. Hüsrev arasında 622'de yapılan dünya savaşı da yine Payas'ta gerçekleşmiştir. Haçlı seferleri sırasında da hac yolu üzerinde olması nedeniyle önemini koruyan Payas, kısa bir süre Haçlı egemenliğinde kalmıştır. 16. yüzyılın başlarında, bugünkü İskenderun Körfezi'nin o dönemde Payas Körfezi olarak anılması, bölgenin ne kadar merkezi bir konumda olduğunu ortaya koyar.

Sokullu Mehmet Paşa Külliyesi'nin İnşası

Memluklülerden sonra bölgeye kısa bir süre Ramazanoğulları hakim olmuş, ardından Yavuz Sultan Selim'in Mısır seferiyle Payas Osmanlı topraklarına katılmıştır. Hac yolu üzerinde bulunması nedeniyle Osmanlılar Payas'a büyük önem vermiş ve burada kapsamlı bir imar faaliyeti başlatmıştır. Eski kalenin yerinden sökülerek 1567-1571 tarihleri arasında bugünkü kale ve hendeği inşa edilmiştir. Cami, hamam ve imaret ise 1568-1574 yılları arasında tamamlanmıştır. Bu yapılar, Sokullu Mehmet Paşa Külliyesi olarak bilinen büyük bir kompleksin parçalarıdır. Külliye, kalesi, kervansarayı ve limanıyla birlikte uzun bir dönem boyunca bölgenin en önemli duraklarından biri olmuştur. Osmanlı Devleti, tüm doğu seferlerinde Payas limanını lojistik ikmal üssü olarak kullanmış; IV. Murat'ın ünlü Bağdat seferinde de tüm ikmal ihtiyacını buradan karşılamıştır.

Kervansaray ve Dönemin Önemi

Evliya Çelebi, ünlü Seyahatname'sinde Payas'tan oldukça detaylı bir şekilde bahseder. 17. yüzyılda Payas'ın nüfusunun 8.000 civarında olduğunu aktaran Evliya Çelebi, yol üzerindeki kervansaraylardan en lüzumlusunun Payas kervansarayı olduğunu belirtir. Bu ifade, Payas'ın 17. yüzyıldaki önemini gözler önüne serer. Aynı dönemde turunç, üzüm ve incirin bölgenin en dikkate değer ürünleri olduğu da yine Seyahatname'den öğrenilen bilgiler arasındadır. Kervansaray, dönemin ticaret yollarında konaklama ve güvenlik ihtiyacını karşılayan, aynı zamanda sosyal hayatın merkezi olan bir yapı olarak öne çıkar. Bugün külliyenin bir parçası olan bu yapılar, geçmişte olduğu gibi bugün de ziyaretçilerin ilgisini çeken tarihi mekanlardır.

Cumhuriyet Döneminde Payas ve Külliye

Osmanlı İmparatorluğu'nun duraklamasıyla birlikte Payas da gerilemeye başlamış; 17. yüzyılda 8.000 olan nüfus, Cumhuriyetin ilk yıllarında 6.000 civarına düşmüştür. I. Dünya Savaşı sırasında kısa bir süre Fransız işgaline uğrayan Payas, bölgedeki çete faaliyetleri sayesinde işgalden fazla etkilenmemiştir. Cumhuriyetin kurulmasıyla birlikte Payas Çayı (Deliçay) Hatay ile sınır hattı olmuş, Payas kısa bir süre Seyhan (Adana) iline bağlı bir sınır kasabası kimliğine bürünmüştür. Atatürk, sağlık sorunlarının son safhada olduğu 1938 yılında Dörtyol'a gelmiş ve Hatay meselesine ilişkin istihbarat çalışmalarını bizzat Payas kalesinde hazırlanan odasından takip etmiştir. 1939 yılında Hatay'ın Anavatana katılımıyla Payas da Hatay'a bağlanmıştır. 1970'li yıllara kadar bir tarım ve bahçecilik beldesi olan Payas, Demir-Çelik Fabrikası'nın kurulmasıyla hızla büyümüş, nüfusu 7.000'lerden 35.000'lere fırlamıştır. 2013 yılında ilçe olan Payas, bugün sanayi ve ticarete dayalı ekonomisi, tarihi ve doğal güzellikleriyle Türkiye'nin gözde ilçeleri arasında yer almaktadır.

Külliyenin Bugünü: Kültür Merkezi Olarak Kullanımı

Sokullu Mehmet Paşa Külliyesi, günümüzde sadece tarihi bir yapı olmanın ötesinde, kültür merkezi olarak da hizmet vermektedir. Kale, kervansaray, cami ve hamamdan oluşan bu geniş kompleks, ziyaretçilere Osmanlı döneminin mimari özelliklerini yakından görme fırsatı sunar. Bölgeye gelen turistler, bu tarihi mekanları gezerek hem geçmişe yolculuk yapar hem de bölgenin kültürel dokusunu yakından tanıma imkanı bulur. Külliye, Payas'ın tarihi kimliğini yansıtan en önemli yapı topluluğu olma özelliğini korumaktadır.

Payas'ın zengin tarihi, Sokullu Mehmet Paşa Külliyesi'nde somut bir şekilde karşımıza çıkar. İlçenin gelişimine tanıklık eden bu yapılar, geçmişten bugüne uzanan bir köprü görevi üstlenir. Tarihi dokusu ve kültürel değerleriyle Payas, hem yerli hem de yabancı ziyaretçiler için keşfedilmeyi bekleyen bir hazine niteliğindedir.

Kaynak: hatay.ktb.gov.tr
Görsel: Klaus-Peter Simon, Wikimedia Commons, CC BY 3.0