Hatay'ın Akarsuları: Asi, Karasu ve Afrin Çayı

Hatay, Akdeniz'e kavuşan akarsularıyla şekillenmiş bir coğrafyadır. Bu akarsuların başında, Lübnan'daki Bikâ Vadisi'nden doğarak Suriye üzerinden Hatay topraklarına ulaşan Asi Nehri gelir. Asi'yi besleyen Karasu Çayı ve Afrin Çayı da Amik Ovası'nda birleşerek bu su yoluna katılır. Bu üç akarsu, hem bölgenin tarımını canlandırır hem de Hatay'ın doğal güzelliklerini oluşturur.

Asi Nehri'nin Uzun Yolculuğu

Asi Nehri, Lübnan'ın Baalbek yakınlarındaki El-Bika bölgesinde dağlardan inen sellerin birleşmesiyle doğar. Suriye'ye girdikten sonra Humus yöresindeki bazalt lav akıntıları nedeniyle yön değiştirir, Hama kireçtaşı platolarına ulaşır ve Gab sazlığına girer. Buradan çıktıktan sonra bir süre Suriye-Türkiye sınırını izler ve Hatay ilinden Akdeniz'e dökülür. Nehrin havzasını, Büyük Rift Vadisi'nin parçası olan Ölüdeniz Fayı belirler.

Asi Nehri'nin toplam uzunluğu 386 km olup, büyük bölümü Suriye topraklarındadır. Türkiye'deki uzunluğu 88 km'dir. Havzasının ülkelere dağılımı %7 Lübnan, %67 Suriye ve %26 Türkiye şeklindedir. Suriye-Türkiye sınırının 52 km'lik kısmı Asi Nehri tarafından oluşturulur. Nehir, Lübnan'dan Suriye'ye, oradan da Türkiye'ye aktığı için sınır aşan bir akarsu özelliği taşır.

Asi Nehri'nin Kolları ve Delta Oluşumu

Asi Nehri, Humus şehri yakınlarında geniş bir göl ve bataklık meydana getirir. Amik Ovası'nın sularını boşaltan Afrin Çayı ve Karasu (Küçük Asi) ile Harbiye Çağlayanı'nın sularıyla beslenir. Karasu'yu aldıktan sonra dar bir boğazdan geçerek Antakya'ya ulaşır. Burada, ünlü Harbiye Çağlayanları'nı oluşturan gür kaynaklarla beslenen Defne Suyu'nu alır. Daha sonra genişliği 30-40 metreyi bulan nehir, Samandağ'ın güneyinde Akdeniz'e dökülür. Asi, yatağı boyunca yer yer ova ve tekne şeklinde geniş vadiler, zaman zaman da dar ve derin boğazlar oluşturur; denize döküldüğü yerde geniş bir delta meydana getirmiştir.

Asi Deltası, kuzeyde Amanoslar'ın güney ucunu oluşturan Musa Dağı, güneyde Kuseyr Platosu ve Keldağ, doğuda Saman Dağı, Ziriye (Samandağ) Boğazı ve Ziyaret Dağı ile çevrilidir. Deltanın yüzölçümü 40 km², kıyı uzunluğu 15 km, doğu-batı genişliği kuş uçuşu 5,69 km'dir. Ortalama yükseltisi 10 m olan deltada Asi Nehri menderesler çizerek akar. Akarsuyun getirdiği sediment miktarı ile dalga ve akıntıların kıyıdan uzaklaştırdığı malzeme eşit olduğundan delta denize doğru çıkıntı yapamaz, küt bir şekil alır. Delta üzerinde Samandağ ilçesi, Çevlik mahallesi ve birçok köy ile belde yer alır.

Karasu Çayı ve Tahtaköprü Barajı

Karasu Çayı, Kahramanmaraş topraklarından doğar ve Amik Ovası'nda Asi Nehri ile birleşir. İslahiye Ovası'ndaki yan kolları ve Eymen Ovası drenaj sularını alarak Tahtaköprü Barajı'na ulaşır. Afrin Çayı ile eski Amik Gölü aynasında birleşen akarsu, 122 km uzunluğundadır ve bir kanal vasıtasıyla Asi Nehri'ne bağlanır. Akarsu üzerinde, Kırıkhan Ovası'nda 16. yüzyıldan kalma altı gözlü tarihi Dana Ahmetli Köprüsü bulunur.

Karasu Çayı'nın akımı uzun yıllar ortalaması 11,15 m³/sn, en yüksek ortalama akım 27,2 m³/sn, en düşük ortalama akım ise 3,07 m³/sn olarak ölçülmüştür. En yüksek anlık akım 1968'de 268 m³/sn olarak kaydedilmiştir. Üzerine baraj yapılmadan önce yaz aylarında kuruyan akarsuyun, barajdan sonra yatağında 2-3 m³/sn can suyu bulunur. 2300 km²'lik havza alanı ile Asi Nehri'nin büyük alt havzalarından biridir. Havzanın 132 km²'si (%5,2) Suriye, Halep sınırları içerisindedir. Karasu Çayı, Meidane Ekbez'den başlayarak 31 km boyunca Türkiye-Suriye sınırını oluşturur.

Karasu Çayı üzerinde, Hatay topraklarında sulama amaçlı toprak dolgu gövdeli Tahtaköprü Barajı yapılmıştır. 50 m yüksekliğindeki baraj 1975 yılında hizmete açılmıştır. Baraj yapıldıktan sonra yaban hayatı için önemli hale gelmiş, kış sayımında 22 türe ait 6.477 kuş tespit edilmiştir.

Afrin Çayı'nın Serüveni

Afrin Çayı, Kilis'in kuzeyinden doğar, Suriye'ye geçer ve Hatay'dan yeniden Türkiye topraklarına giren bir akarsudur. Kilis'in batı kısmının sularını Akdeniz'e boşaltır. Külecik Dağı'ndan doğan çay, batıdan Kartal Dağı'ndan doğan Bakırcan Deresi'ni, doğudan Sof Dağı'ndan Karadere'yi alır; burada adı Karaafrin'dir. Güneye yönelerek Gaziantep doğusundan gelen Bozafrin Çayı ile birleşir ve Afrin adını alır. Daha aşağı kısımlarda doğudan Kınacık Deresi, batıdan Deli Çayı'nı alarak Türkiye sınırlarını terk eder. Bir süre Suriye-Türkiye sınırını oluşturur ve Suriye topraklarında Türkiye'den gelen Sabuncu Suyu ile birleşir.

Afrin Çayı, Reyhanlı ilçesi kuzeyinden Hatay topraklarına girer. Eskiden Amik Gölü'ne dökülen akarsu, kurutulan göl tabanında Karasu Çayı ile birleşir. Buradan Asi Nehri'ne dökülerek Akdeniz'e ulaşır. Çayın ortalama debisi 1,13 m³/sn, uzunluğu 160 km'dir. Kışın coşkun akan akarsu, yazın kurur. Çay üzerinde, sulama ve taşkın kontrol amaçlı, Suriye sınırına yakın Reyhanlı Barajı yapılmaktadır.

Hatay'ın akarsuları, sadece su taşımakla kalmaz; aynı zamanda bölgenin tarihine, tarımına ve doğal yaşamına yön verir. Asi Nehri'nin ters akması gibi ilginç özellikleriyle de dikkat çeken bu su yolları, bölgenin coğrafi zenginliğini gözler önüne serer. Amik Ovası'nı sulayan bu nehirler, Hatay'ın bereketli topraklarının can damarıdır.

Kaynak: tr.wikipedia.org, tr.wikipedia.org, tr.wikipedia.org
Görsel: Bertramz, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0